جشنوارههای فیلم از جمله رویدادهای هنری هستند که نقش مهمی در جریانسازی فرهنگی و حکمرانی رسانهای ایفا میکنند. سیاستهای جشنوارهها در زمینه تعریف بخشها و جوایز، پذیرش آثار و اعطای جوایز، نقش مهمی در تقویت یا تضعیف جریانهای مختلف سینمایی دارد. اعتبار و شهرتی که جشنوارهها برای آثار سینمایی و خالقان آنها به ارمغان میآورند و سودهای مادی مستقیم (افزایش مخاطب فیلم) و غیرمستقیم (نظیر امکان جذب سرمایهگذار برای تولید آثار بعدی) آن سبب میشود که جشنوارهها به عنصری مهم و اثرگذار در حکمرانی نرم سینما تبدیل شوند.
همچنین چون سینما وضعیت اجتماعی، سیاسی و فرهنگی یک جامعه را بازتاب میدهد و به ساخت واقعیت اجتماعی و تغییر و شکلدهی گفتمانها کمک میکند و با توجه به نقش جشنوارهها در جهتدهی محتوا در سینما، تأثیر جشنوارهها بر فضای فرهنگی و گفتمانی جامعه نیز قابلتوجه است. بنابراین در نگاهی کلانتر، جشنوارههای فیلم عنصری اثرگذار در عرصه حکمرانی فرهنگی کشور هستند که کارکردها و احیاناً کژکارکردهای آنها، فرهنگ جامعه را تحت تأثیر قرار میدهد.
جشنواره فیلم فجر به عنوان فاخرترین رویداد عرصه هنر و سینمای ایران نقش مهمی در حکمرانی سینمای ایران دارد. این جشنواره به عنوان مهمترین اتفاق سینمایی سال و نماد سینمای ایران شناخته میشود. اهمیت این جشنواره تا بدان حد است که زمانبندی بسیاری از تولیدات سینمایی ایران بر مبنای رسیدن فیلمها به جشنواره فجر سال آینده تنظیم میشود. جایگاه رفیع این جشنواره در بین هنرمندان و اهمیت جوایز آن سبب شده که هر تغییری در سیاستهای جشنواره، بر روند حرکت سینمای ایران و در بعدی کلانتر بر فضای فرهنگ و هنر کشور، اثرگذار باشد.
برخلاف بسیاری از جشنوارههای دنیا که فقط اقشار خاصی از هنرمندان و اهالی رسانه میتوانند در اکران فیلمها حاضر شوند، اکران فیلمهای جشنواره فجر برای عموم مردم در شهرهای مختلف انجام میشود و حتی در سالهای اخیر به شهرستانهای کوچک و مناطق محروم نیز توسعه یافته است؛ این حضور گسترده مردم، تأثیر فرهنگی جشنواره را دوچندان میکند.
تولید محتوای ملی و بومی از اهداف مهم نظام حکمرانی سینما در جمهوری اسلامی ایران است. جشنواره فجر علیرغم همه کاستیها و ضعفهایی که دارد، با ایجاد شور و شوق و انگیزه به هنرمندان و سینماگران و در نتیجه تقویت سینمای ایران، سبب شده است که اولاً چرخ تولید محتوای بومی در کشور همچنان بچرخد و ثانیاً ایستادگی و مقاومتی نسبی در مقابل غلبه و سلطه سینمای غرب و هالیوود شکل بگیرد.
به علت اثرگذاری فرهنگی قابل توجه جشنواره فیلم فجر بر حوزه سینما (به طور خاص) و بر حوزه فرهنگ (به طور عام)، ارزیابی فرهنگی فیلمهای جشنواره فجر ضرورتی انکارناشدنی دارد. اما با این وجود، تحلیل فیلمهای جشنواره غالباً محدود به جلسات نقد و بررسی و نشستهای منتقدان فیلم است که در قالب گزارههای پراکندۀ کیفی صورت میگیرد. این رویکرد، علیرغم محاسن قابل توجه، نقاط ضعف مهمی دارد که عبارتند از:
1ـ این روش فاقد انضباط و روشمندی است، بنابراین نتایج آن نمیتواند برای سیاستگذاران مفید باشد.
2ـ معمولاً محدود به جنبههای فنی ـ هنری است و از جنبههای محتوایی و فرهنگی عمیق غفلت میشود.
3ـ مبتنی بر روش «کیفی» است و به تولید دادههای «کمّی» در آن اعتنا نمیشود. همین نکته سبب میشود که نتوان دادههای مناسبی تولید کرد که براساس آن اولاً فیلمها با هم قابل مقایسه باشند و ثانیاً روند کلی حرکت سینمای ایران مورد ارزیابی قرار گیرد.
مدلهای ارزیابی محتوایی که برای سنجش ارزشهای فرهنگی از روش تلفیقی کمّی ـ کیفی بهره میبرند، میتوانند در عین توجه به لایههای عمیق محتوایی و پرهیز از نگاه صرفاً فرمالیستی به عرصه سینما، دادههای کمّی مناسبی تولید نمایند که مبنای تحلیلهای بسیار متنوعی در حوزه مقایسه فیلمها و سنجش روند حرکت محتوایی جشنوارههای فیلم فجر قرار گیرد.
به موجب این دغدغه، در سالهای ۱۴۰۰، ۱۴۰۱، 1402 و 1403، مرکز دیدبانی و ارزیابی رسانه «دیدار»، براساس مدلی کمّی ـ کیفی به ارزیابی جشنواره فیلم فجر پرداخته و آن را از منظر «فرهنگی ـ محتوایی» مورد بررسی قرار داد. به رسم هر ساله، امسال نیز، «دیدار»، فیلمهای راهیافته به بخش سودای سیمرغ چهل و چهارمین جشنواره فیلم فجر را مورد تحلیل و ارزیابی قرار میدهد.
با توجه به جامعیت شاخصهای کیفی و کمی در مدل ارزیابی «دیدار»، توانستهایم علاوه بر ارزیابی تکتک فیلمها در هر سال، مقایسۀ معناداری نیز بین فیلمها در دورههای مختلف و همچنین ارزیابی مقایسهای جامعی نیز بین دورههای جشنواره فجر انجام داده و در اختیار نهادهای حکمرانی و تنظیمگری نظیر «بنیاد سینمایی فارابی»، «سازمان امور اجتماعی وزارت کشور»، «خانه اندیشهورزان» و … و نیز دغدغهمندان فرهنگ و هنر، قرار دهیم. در صورت تمایل به دریافت این گزارشها، با ما تماس بگیرید.
