فیلم «خاتی» به کارگردانی فریدون نجفی، سومین اثر او پس از «بچه‌گرگ‌های دره سیب» و «اسکی‌باز»، تجربه‌ای متفاوت در کارنامه او محسوب می‌شود. نجفی که پیش از این بیشتر در حوزه سینمای کودک و نوجوان فعالیت داشت، در «خاتی» به سراغ یک درام اجتماعی با محوریت مسائل انسانی، زیست‌محیطی و عشایری رفته است. این فیلم نخستین بار در جشنواره فجر 1403 اکران شد.
فیلم در دل طبیعت زاگرس روایت می‌شود و با بهره‌گیری از عناصر فرهنگی و بومی، تلاش می‌کند تصویری از چالش‌های زندگی عشایری و بحران‌های محیط‌زیستی ایران ارائه دهد. «خاتی» از نظر موضوعی نسبت به آثار قبلی کارگردان گسترده‌تر و از نظر محتوایی جدی‌تر است و می‌کوشد شناختی واقع‌بینانه از رابطه انسان، طبیعت و ساختارهای سنتی ارائه دهد.
روایت فیلم بر شخصیت زنی عشایری به نام خاتی متمرکز است که پس از مرگ همسرش، در برابر مجموعه‌ای از فشارهای اجتماعی، اقتصادی و محیطی قرار می‌گیرد. داستان از آتش‌سوزی جنگل‌های زاگرس آغاز می‌شود و خاتی که وابستگی شدیدی به طبیعت و حیوانات دارد، در همان شرایط بحرانی به امدادرسانی حیوانات آسیب‌دیده می‌پردازد. مرگ شوهرش دامون به دست خرسی که خود خاتی بزرگ کرده، موقعیت احساسی و اخلاقی پیچیده‌ای را برای او رقم می‌زند. ایل در حال کوچ به ییلاق است اما خاتی به دلیل تعهدی که نسبت به طبیعت دارد تصمیم می‌گیرد در محل بماند؛ تصمیمی که با مخالفت جدی رئیس ایل و خانواده دامون روبه‌رو می‌شود. فشار برای ازدواج مجدد با قباد، دخالت‌های خان بابا، بحران‌های ناشی از حضور خرس زخمی و حوادثی که برای زنان ایل رخ می‌دهد، بخش‌هایی از کشمکش‌های عاطفی و اجتماعی فیلم را شکل می‌دهد. در نهایت، خاتی پس از مجموعه‌ای از تعارض‌ها و تصمیم‌های دشوار، همراه فرزندانش ایل را ترک می‌کند.
مضامین اصلی فیلم عمدتاً بر محور تقابل سنت و مدرنیته، رابطه انسان و طبیعت، هویت فردی در برابر هویت جمعی و جایگاه زنان در جوامع عشایری استوار است. فیلم تلاش می‌کند نشان دهد که چگونه تغییرات اجتماعی و زیست‌محیطی بر شیوه زندگی سنتی عشایر تأثیر گذاشته و چه تعارضاتی میان ارزش‌های قدیمی و نیازهای امروز به وجود آمده است.
خاتی نمادی از زنی مستقل است که در تلاش برای حفظ هویت فردی خود و باورهایی که به آن پایبند است، با ساختارهای سنتی و محافظه‌کارانه مواجه می‌شود. مضامین فداکاری، مقاومت، مسئولیت‌پذیری، حقوق زنان، و همزیستی انسان با طبیعت، در کنار بحران‌های اقلیمی مانند آتش‌سوزی، کمبود منابع و تهدیدات حیات‌وحش به شکل ضمنی در سراسر فیلم مطرح می‌شوند. فیلم همچنین رابطه عاطفی و معنوی انسان با طبیعت را به‌عنوان یکی از محورهای اصلی داستان بررسی می‌کند؛ به‌ویژه با نمایش پیچیدگی رابطه خاتی با خرس زخمی که در نهایت تصمیم سختی درباره آن می‌گیرد.
در میان ارزش‌ها و قابلیت‌های فیلم، پرداختن به موضوعات زیست‌محیطی و اجتماعی یکی از نکات مثبت اصلی به شمار می‌آید. سینمای ایران کمتر به شکل جدی به مسائل عشایری و بحران‌های محیط‌زیستی پرداخته و «خاتی» از این نظر اثری متفاوت و ارزشمند است. استفاده از طبیعت بومی زاگرس، بازنمایی نسبی زندگی و فرهنگ عشایر، و تلاش برای ارائه تصویری از نقش زنان در ساختارهای سنتی، از دیگر نکات مثبت فیلم به شمار می‌روند. همچنین حضور بازیگران شناخته‌شده و روایت یک داستان انسانی با زمینه‌های واقعی، به جذابیت فیلم برای مخاطبان کمک کرده است. تمرکز فیلم بر موضوعاتی که ریشه در واقعیت‌های اجتماعی و اقلیمی دارد، آن را از نظر محتوایی اثرگذار می‌کند. در مقابل، فیلم در برخی جنبه‌ها با چالش‌هایی روبه‌رو است که بر تاثیرگذاری آن اثر گذاشته است. یکی از مهم‌ترین ضعف‌های اثر در شخصیت‌پردازی دیده می‌شود. شخصیت خاتی با وجود ظرفیت بالایی که دارد، عمق احساسی و دراماتیک کافی پیدا نمی‌کند و بازیگری نیز در انتقال احساسات پیچیده او چندان موفق عمل نمی‌کند. این مسئله باعث شده برخی از موقعیت‌های عاطفی فیلم، از جمله فقدان، تضادهای درونی، و رابطه با طبیعت، به اندازه لازم باورپذیر نباشند. علاوه بر این، طراحی صحنه و گریم در برخی بخش‌ها نتوانسته واقع‌گرایی موردنیاز برای بازنمایی زندگی ایلی را به‌خوبی ایجاد کند و فاصله‌ای میان تصویرسازی فیلم و زیست واقعی عشایر دیده می‌شود. در بخش‌هایی از فیلم، کارگردانی و زیباشناسی بصری نیز سطحی به نظر می‌رسد و در نمایش طبیعت و محیط بومی از عمق و انسجام لازم برخوردار نیست. ضعف‌هایی در دیالوگ‌نویسی، ریتم روایت و برخی انتخاب‌های نمایشی نیز موجب شده فیلم نتواند پیام‌های اجتماعی و محیطی خود را با قدرتی که باید منتقل کند.
«خاتی» نمو نه‌ای از آثاری است که موضوع مهم و ساختار روایی بالقوه قدرتمندی دارد اما در اجرا دچار ناهماهنگی‌هایی می‌شود. انتخاب پرداخت چندمنظوره به موضوعات مختلف ــ سنت، زنان، طبیعت، بحران‌های اجتماعی، روابط خانوادگی ــ گاهی سبب پراکندگی روایت شده و تمرکز داستان را کاهش می‌دهد. همچنین تفاوت میان قصد کارگردان برای ایجاد یک درام احساسی و ظرفیت بازیگری در اجرای این احساسات، باعث ایجاد فاصله میان مخاطب و شخصیت اصلی شده است. فیلم در تلاش است پیام‌های انسانی و اجتماعی گسترده‌ای منتقل کند، اما کمبودهای اجرایی و شخصیت‌پردازی مانع تبدیل شدن این پیام‌ها به تجربه‌ای عمیق و تأثیرگذار می‌شود.
با توجه به اینکه فیلم دارای صحنه‌های تنش‌زا، موضوعات سنگین مربوط به مرگ، درگیری‌های خانوادگی، حیوانات وحشی و بحران‌های محیطی است، رده‌بندی سنی مناسب برای «خاتی» ۱۵ سال به بالا برآورد می‌شود. نوجوانان زیر این سن ممکن است درک کاملی از مضمون‌های اجتماعی و انسانی فیلم نداشته باشند یا برخی از صحنه‌ها برایشان نامناسب باشد.
در مجموع، «خاتی» اثری است که با وجود کاستی‌ها، در پرداخت موضوعات انسانی، زیست‌محیطی و اجتماعی قدمی مهم در سینمای بومی ایران برمی‌دارد. فیلم با افزودن نگاهی انتقادی به نقش زنان، ساختارهای سنتی و بحران‌های محیطی، توانسته بخشی از واقعیت زندگی عشایری را به تصویر بکشد. هرچند ضعف‌هایی در شخصیت‌پردازی، بازیگری، طراحی صحنه و عمق روایت وجود دارد، اما اهمیت موضوعات مطرح‌شده و تلاش فیلم برای توجه دادن به مسائل کمتر پرداخته‌شده، «خاتی» را به اثری قابل تامل تبدیل می‌کند.